Een plein ergens in Amsterdam-Oost. De wind wervelt. Papier vliegt door de lucht. Rokken waaien op. Mensen houden zich met moeite staande. Het is geen scene tijdens onze winderige lente maar een getekende scene die nu te zien is in het Stadsarchief van Amsterdam.
Levensecht getekend dat wel. Het is een pastel van de hand van 19de-eeuwse kunstenaar Isaac Israels. Een en al beweging drukt het uit en de tekening is nu te zien op een prachtige tentoonstelling die getiteld is Isaac Israels in Amsterdam.
De stad
Isaac Israels is de zoon van de beroemde schilder Jozef Isarëls. Zijn talent had hij dus niet van een vreemde. Het begin van zijn carrière voltrok zich in Amsterdam. Hij tekende en schilderde er bijna twintig jaar, van 1887 tot 1905. Jaren waarin hij het gewone leven in talloze stadsscenes vastlegde. Door de ogen van Isaac Israels ziet de 21e-eeuwer de stad van de late 19de eeuw. En dat is precies wat deze tentoonstelling beoogt. Dwalen door de stad al kijkend met de ogen van Israels. Het Damrak, het Oosterpark, de Kalverstraat en Nieuwendijk bij avond, het Muntplein vanuit Hotel de l’Europe en nog veel meer karakteristieke plekken legde hij trefzeker vast.
Hopper
Ik ben een groot fan van de Amerikaanse kunstenaar Edward Hopper, een meester in het beschouwen op afstand zonder dat de kunstenaar of de toeschouwer deelgenoot wordt van het afgebeelde. Israels doet het zelfde. Het sterkst op de schilderijen die hij maakte van de verlichte winkeletalages bij avond in de Kalverstraat en op de Nieuwendijk. De helder verlichte winkels beloven iets waar de passanten maar ook de hedendaagse beschouwer niet bij kunnen. Iets wat Hopper ook bereikt met zijn schilderijen vol verstilling en vervreemding, hoewel zijn techniek en realisme veraf staan van de schetsmatige en impressionistische manier van schilderen van Israels.
Vrouwen
Wat opvalt in de vele schetsen, tekeningen, acquarels, pastels en een enkel olieverf schilderij zijn de vele vrouwen. Dienstmeisjes die over straat wandelen, fabriekarbeidsters aan het werk, meisjes van plezier in de danslokalen op de Zeedijk, dames uit de gegoede klasse in het nieuw geopende circustheater van Oscar Carré. Israels leek er een genoegen in te scheppen hen vast te leggen. Het knappe is dat hij de beschouwer van nu doet geloven dat hij hen op straat vastlegde als ware het een momentopname. Niets is minder waar. De vrouwen poseerden voor hem en vaak niet eens op straat maar gewoon in zijn atelier.
Eerbetoon
De tentoonstelling geeft dus niet alleen een goed beeld van de stad maar ook van de vrouwen in Amsterdam. Struise vrouwen, niet voor een kleintje vervaard maar ook hardwerkend en waarschijnlijk sappelend want een dienstje of werken in de fabriek was geen luizenleventje. Hoewel het niet de opzet van de tentoonstelling is, vond ik het wel een waardig eerbetoon aan al deze vrouwen uit de onderste lagen van de 19de-eeuwse samenleving.
Antia Wiersma is Clustermanager Publieksdiensten bij Aletta E-Quality en kunstliefhebber.