In 2010 is het precies 400 jaar geleden dat Nederlanders de eerste thee naar Nederland en Europa meebrachten vanuit China. Uit onderzoek van Pickwick blijkt dat in 2010 vooral vrouwen veel thee drinken. Hoe komt dat? En wat is de relatie tussen vrouwen en thee door de eeuwen heen?
Het ontstaan van theekransjes
Thee was in de zeventiende eeuw duur: een kilo thee kostte zo’n zeshonderd gulden. Thee drinken kon alleen de adel en gegoede burgerij zich veroorloven. Koffie werd ook gedronken, maar vooral door mannen in koffiehuizen. Aangezien vrouwen van hogere kringen niet zomaar naar buiten mochten, hielden vrouwen zogenaamde theekransjes met elkaar. Met lekkernijen en thee in Chinese serviezen.
In de collectie van Aletta zit bijvoorbeeld een ‘Uitnoodiging tot het bijwonen van een bijzonderen theemiddag […] georganiseerd door de Amsterdamsche Dameskroniek’ uit 1935. En er zijn vele voorbeelden voor handwerken, zo ook van een theemuts in ‘Frivolité: kleedjes – kraagjes – revers – tasje – theemuts’.
Het theedrinken heeft eind 20e eeuw / begin 21e eeuw een negatieve beeldvorming gekregen in relatie tot vrouwen(emancipatie). Bijvoorbeeld in het artikel ‘Vrouwenverenigingen timmeren serieus aan de weg: “Het zijn geen theekransjes die we houden” ‘ in VON-info uit 1992.
Ook de discussie over (buitenshuis) werkende moeders en thuisblijfmoeders wordt in verband gebracht met theedrinken. Zie de titel van het artikel ‘Moeders niet terug achter het theelicht, maar waar dan wel?’ over het emancipatiebeleid van de overheid (Opzij 1996). Of ‘De angst voor de theemuts: waarom Opportunity [in Bedrijf] nog niet veel bereikt heeft’ (Avanta 2001) over de doorstroming van vrouwen naar topfuncties. Het aspect theedrinken wordt alleen in de titel aangestipt, iedereen snapt blijkbaar de historische lading!
Theeplukkers en -handelaars
De leiding van een theebedrijf was vooral een mannenzaak. Bij het bedrijf Simon Lévelt werd het ambacht van koffiebrander en theehandelaar sinds 1817 van vader op zoon overgedragen. In 2004 kwam daar verandering in. Mikkel Levelt werd de eerste vrouwelijke directeur, zij nam het bedrijf over van haar vader.
In Nederlands-Indië werden talloze theeplantages gerund, met mannen als administrateur en (hoofd)opzichters. Lees bijvoorbeeld de roman ‘Heren van de thee’ van Hella S. Haasse. De thee zelf werd vanaf het allereerste begin echter geplukt door vrouwen. De meest gegeven verklaringen hiervoor zijn dat vrouwen zulke fijne vingers hebben en dus zo geschikt zijn voor dit werk. Of dat het zo aansluit op de traditionele taakverdeling in de rijstbouw, waar vrouwen ook het voornaamste deel van het oogstwerk doen. Waarschijnlijker is, dat vrouwen vroeger ongeveer de helft tot tweederde van een mannenloon verdienden. Sinds 1980 is er een verschuiving in taakverdeling zichtbaar door een combinatie van technologische veranderingen, gelijke beloning en denkbeelden over vrouwenwerk: steeds meer mannen plukken thee.
Koffie- en theeweduwen
Ooit gehoord van koffie- en theeweduwen? Vanaf het einde van de negentiende eeuw venten Nederlandse vrouwen uit de lagere klassen van de bevolking met koffie en thee om aan inkomsten te komen. Zij blijken niet altijd weduwen geweest te zijn, maar ook vrouwen die niet konden terugvallen op een mannelijke kostwinner. Fragmenten uit interviews met twee vrouwen zijn te lezen in de publicatie ‘Koffie- en theeweduwen: een zoektocht naar een verdwenen fenomeen’.
High tea bij het theemuseum
Nog een leuk uitje als besluit: het theemuseum De Theefabriek in Houwerzijl, Groningen, met theewinkel en theeschenkerij http://www.theefabriek.nl/. Het is in 1990 opgericht door twee vrouwen: Brenda Ensing en Machteld Remerie. En een echte theetrend volgens Pickwick: vrouwen gaan eerst lekker shoppen en dan aan de high tea. Bijkletsen onder het genot van een geurig kopje thee. Als je het goed bekijkt is de cirkel weer rond: het is net een theekransje!
Uit de collectie van Aletta, lees verder of bestel op http://www.aletta.nu/
‘Uitnoodiging tot het bijwonen van een bijzonderen theemiddag […] georganiseerd door de Amsterdamsche Dameskroniek’
‘Frivolité: kleedjes – kraagjes – revers – tasje – theemuts’
‘De eerste vrouw in een oud familiebedrijf’, zie biografische map 7197 Mikkel Levelt
‘Heren van de thee’ door Hella S. Haasse
'De theeplukker en zijn gezin: beeld en beleid: verschuivingen in taakverdeling tussen de sexen en het verband met denkbeelden over vrouwenwerk op een theeplantage in West-Java' door Mies Grijns
‘Koffie- en theeweduwen: een zoektocht naar een verdwenen fenomeen’ door Greet Andringa
‘Vrouwen bouwden voor f 1,- gekochte kerk om tot theemuseum Houwerzijl’, zie biografische map 4044 Brenda Ensing en Machteld Remerie